Çocuğun dişi kırıldı ya da yerinden çıktı: ilk otuz dakikada ne yapmalı?

Önce yapılacaklar

Bu bölümü telefonda okuyor olabilirsiniz. Ayrıntılar aşağıda; şimdilik şunlar:

Diş tamamen çıktıysa:

1. Dişi tacından (beyaz, çiğneme yüzeyi olan kısmından) tutun. Köküne dokunmayın.
2. Kirliyse soğuk suyla birkaç saniye durulayın. Ovmayın, fırçalamayın, sabun kullanmayın.
3. Bir bardak süt hazırlayın ve dişi içine bırakın.
4. Süt yoksa çocuğun kendi tükürüğünde saklayın — küçük bir kaba tükürtebilir ya da yeterince büyük bir çocuksa dişi yanağının içinde tutabilir.
5. Suya koymayın. Peçeteye sarmayın, kuru bırakmayın.
6. Hiç vakit kaybetmeden kliniğe gidin.

Diş kırıldıysa: kırık parçayı bulun, sütün ya da suyun içine koyup getirin. Aynı gün değerlendirilmelidir.

Diş yerinden oynamış ama düşmemişse: kendiniz yerine oturtmaya çalışmayın. Aynı gün değerlendirilmelidir.

Şimdi neden böyle olduğuna bakalım.

Süt dişi mi, daimi diş mi?

Bu ayrım kararı tamamen değiştirir — ve ebeveynin bunu yapması beklenmez.

Diş boyutundan, kenar biçiminden ve ağızdaki konumundan ayırt edilebilir; ama uygulamada bu ayrım deneyimli hekimlerin bile zaman zaman zorlandığı bir konudur. Yaş tek başına yeterli bir ölçüt değildir: ön kesici dişler altı yaş civarında değişmeye başlar ve bir çocuğun ağzında aynı anda hem süt hem daimi diş bulunur.

Bu yüzden ebeveynden beklenen ayrım yapmak değil, dişi doğru biçimde saklayıp getirmektir. Ayrım klinikte yapılır.

Yine de kararın neden değiştiğini bilmek işe yarar:

• Daimi diş yerine takılır. Zaman kritiktir.
• Süt dişi yerine takılmaz. Uluslararası kılavuzlar süt dişlerinin replantasyonunu önermez; altında gelişmekte olan daimi diş tomurcuğuna zarar verme riski taşır.

Süt dişinin yerine takılmaması, “önemsiz” olduğu anlamına gelmez. Travma gören süt dişi ve altındaki daimi diş tomurcuğu takip edilmelidir.

Neden kökten tutulmuyor

Dişin kökünün dış yüzeyinde, dişi kemiğe bağlayan periodontal ligament hücreleri bulunur. Diş yerine takıldığında iyileşmenin gerçekleşmesi bu hücrelerin canlı kalmasına bağlıdır.

Bu hücreler ince bir tabakadır ve iki şeye karşı savunmasızdır: kuruma ve mekanik hasar. Kökü parmakla ovmak, fırçalamak ya da peçeteyle silmek bu tabakayı yok eder.

Aynı nedenle diş kuru bırakılmaz. Ağız dışında geçen kuru süre uzadıkça iyileşme olasılığı düşer.

Saklama ortamı: neden süt

Bu konuda literatür oldukça net.

İnsan periodontal ligament hücre kültürlerini inceleyen sistematik derlemede, iki saate kadar süt, HBSS ve hücre kültür besiyeri gibi ortamların hücre canlılığının %80'inden fazlasını koruduğu gösterilmiş; sütün ise çoğu durumda en kolay bulunabilen, en ucuz ve pratik seçenek olduğu belirtilmiş.

Tükürük de kullanılabilir, ancak açık biçimde daha zayıf bir seçenektir. Bir çalışmada tükürükte saklanan hücrelerde klonojenik kapasitedeki azalmanın en yüksek olduğu; tükürükten sonra soğutulmuş süte ya da HBSS'ye aktarmanın ise ağız dışı sürenin altmış dakikasına kadar yeterli öncü hücre varlığını koruduğu gösterilmiştir.

Başka bir çalışmada musluk suyu, serum fizyolojik ve tükürükte sıcaklık yükseldikçe hücre canlılığının düştüğü; süt, HBSS ve besiyerinde ise sıcaklığın küçük bir rol oynadığı bulunmuş.

Pratik sonuç:

Evde ya da okulda ilk akla gelmesi gereken şey buzdolabındaki süttür.

Kırık diş ve kırık parça

Dişin bir köşesi ya da uç kısmı kırıldığında kırık parçanın bulunması işe yarar. Kılavuzlar parçanın dişe yeniden yapıştırılmasını uygulanabilir bir seçenek olarak tanımlar.

Kendi pratiğimde çoğu vakada kırık parçayı yapıştırmak yerine kompozit ile yeni bir restorasyon yapmayı tercih ediyorum; sonuç daha öngörülebilir oluyor. Ancak bu bir tercih meselesidir ve parçanın getirilmesi her durumda yararlıdır — hem seçenek açık kalır hem parçanın nerede olduğu bilinir.

Parça bulunamıyorsa ve çocukta öksürük, nefes darlığı ya da dudakta şişlik varsa bu ayrıca değerlendirilmelidir; parça yumuşak dokuya gömülmüş olabilir.

Kırığın derinliği de önemlidir. Yalnızca mine tabakasını ilgilendiren bir kırıkla, pulpanın açığa çıktığı bir kırık aynı aciliyette değildir — ama ikisi de aynı gün görülmelidir. Pulpanın açığa çıktığı durumlarda erken girişim dişin canlılığının korunma şansını artırır.

Diş yerinden oynamışsa

Diş düşmemiş ama yerinden oynamışsa — sallanıyor, içeri gömülmüş ya da yana kaymışsa — bu da acil bir durumdur.

Evde yerine oturtmaya çalışmayın. Yanlış yönde uygulanan kuvvet ek hasar verebilir.

Klinikte diş uygun konuma getirilir ve komşu dişlere esnek bir atel ile sabitlenir. Buradaki amaç dişi tamamen hareketsiz kılmak değil, fizyolojik bir miktar hareketliliğe izin vererek periodontal ligamentin iyileşmesini desteklemektir. Rijit tespit güncel önerilerin dışında kalmıştır; kanıta dayalı bir değerlendirmede, incelenen eski çalışmalarda kullanılan rijit atel tekniklerinin güncel önerileri yansıtmadığı belirtilmiş ve prognozun atel türünden çok yaralanmanın tipine bağlı olduğu ortaya konmuştur.

Atel süresi yaralanma tipine göre belirlenir ve kılavuzlarda tanımlıdır.

Radyolojik değerlendirme

Travmada görüntüleme yalnızca dişi değil, çevresini de kapsamalıdır.

Panoramik radyografi genel bir görünüm verir ama tek başına yeterli değildir. Kök kırıklarının ve alveol kırıklarının değerlendirilmesi için periapikal filmler gerekir; travma geniş bir alanı ilgilendiriyorsa farklı açılardan seri görüntüleme yapılır.

Bu değerlendirme ilk günde bir kez yapılıp bırakılmaz; takip görüntülemeleri planın parçasıdır.

Neden hemen kanal tedavisi yapılmıyor

Yerinden çıkmış bir diş yerine yerleştirildiğinde, refleks olarak “kanalı da hemen tedavi edelim” düşünülür. Doğru yaklaşım bu değildir.

Özellikle kök gelişimi tamamlanmamış genç dişlerde pulpanın yeniden canlanma olasılığı vardır ve bu şansın korunması gerekir. Kanal tedavisinin ne zaman yapılacağı, kök ucunun açık ya da kapalı olmasına ve ağız dışı süreye göre belirlenir; kılavuzlarda bu zamanlama tanımlıdır.

Öğrenciliğimde hocam Prof. Dr. Gündüz Bayırlı'nın bir sözü vardı: “Pulpa kırılması kolay, tamiri uzun süren bir dokudur.” Anlatmak istediği şuydu — yenilenme kapasitesi güçlüdür ama yavaş işler. Aceleci bir karar, o kapasiteyi kullanma şansını ortadan kaldırabilir.

Takip: asıl önemli kısım

Travma sonrası ilk müdahale hikâyenin yarısıdır. Diğer yarısı takiptir.

Travma gören bir diş en az bir yıl izlenmelidir; kontroller ilk dönemde sık, sonra aralıklar açılarak sürdürülür. Aranan şeyler:

• Renk değişikliği — dişin grileşmesi ya da koyulaşması
• Pulpa canlılığının kaybı — çoğu zaman belirtisiz gelişir
• Kök rezorpsiyonu
• Kök ucunda lezyon gelişimi
• Süt dişi travmasında alttaki daimi diş tomurcuğunun gelişimi

Buradaki kritik nokta şu: nekroz sıklıkla sessiz gelişir. Çocuk hiçbir şikâyet bildirmez, ebeveyn her şeyin yolunda olduğunu düşünür. Bu yüzden takip randevuları, çocuğun ağrısı olmasa da tutulmalıdır.

Ebeveyne söylenmesi gereken en somut uyarı: dişin renginde bir değişiklik fark ederseniz, ağrı olmasa bile getirin.

Ne zaman acil, ne zaman aynı gün

Vakit kaybetmeden — dakikalar önemli:

• Daimi diş tamamen yerinden çıkmış

Aynı gün:

• Diş yerinden oynamış, gömülmüş ya da kaymış
• Diş kırılmış, özellikle pembemsi bir nokta görünüyorsa (pulpa açığa çıkmış olabilir)
• Süt dişi yerinden çıkmış — takılmayacak olsa da değerlendirilmelidir
• Dişeti ve dudakta kesik, kanama

Ayrıca değerlendirilmesi gerekenler: kafa travması belirtileri — bilinç kaybı, kusma, baş dönmesi. Bu durumda önce acil servise gidilir; diş ikinci sıradadır.

Özetle

Yerinden çıkan daimi dişte zaman en belirleyici etkendir. Diş tacından tutulur, ovulmaz, süt içinde saklanır, kuru bırakılmaz. Süt dişleri yerine takılmaz ama takip edilir.

Kırık ve yerinden oynama durumları da aynı gün değerlendirilmelidir. Ve travma gören her diş, belirti vermese bile en az bir yıl izlenmelidir — çünkü en sık kaçırılan sorun, hiç ağrı yapmadan gelişenidir.